Laser hé lộ hàng trăm địa hình 2.500 năm tuổi của một nền văn minh Amazon bí ẩn

Ẩn dưới tán rừng nhiệt đới dày đặc ở Tây Nam Amazon, hàng trăm công trình hình học cổ đại vừa được phát hiện nhờ công nghệ quét laser trên không. Những đường hào, bờ đất và quảng trường có hình tròn, vuông cùng các tuyến đường nối chúng lại cho thấy một xã hội phức tạp từng biến đổi cảnh quan Amazon trên quy mô rất lớn.

Nghiên cứu mới trên Nature tập trung vào nền văn minh được các nhà nghiên cứu gọi là Aquiry. Các dấu tích sớm nhất của hệ thống này bắt đầu xuất hiện từ hơn 2.500 năm trước, còn ở thời kỳ phát triển mạnh khoảng thế kỷ 1–3, mạng lưới công trình có thể đã trải rộng trên một vùng rộng lớn của Tây Nam Amazon.

Laser nhìn xuyên qua khu rừng

Vấn đề lớn của khảo cổ học Amazon là rừng nhiệt đới che phủ gần như toàn bộ mặt đất. Một công trình bằng đất có thể biến mất khỏi tầm mắt con người sau hàng thế kỷ cây cối mọc phủ lên.

LiDAR giải quyết một phần vấn đề đó bằng cách phát hàng triệu xung laser từ máy bay xuống mặt đất. Một phần tia laser xuyên qua các khoảng trống giữa tán cây và phản xạ trở lại từ địa hình. Khi xử lý hàng loạt tín hiệu, các nhà nghiên cứu có thể tạo ra mô hình độ cao của mặt đất và nhận ra những hình dạng quá lớn hoặc quá đều để có thể xem là địa hình tự nhiên.

Hàng trăm công trình hình học xuất hiện dưới tán cây

Trong năm 2024, nhóm nghiên cứu thực hiện các chuyến bay quét LiDAR trên khoảng 4.497 km² ở các bang Acre và Amazonas của Brazil. Dữ liệu mới ghi nhận 432 công trình đất, trong đó chỉ 36 công trình đã được biết trước đó.

Những cấu trúc này có nhiều dạng hình học: vòng tròn, hình vuông, các khu vực bao quanh bởi hào và bờ đất, cùng những tuyến đường thẳng nối các trung tâm với nhau. Khi kết hợp dữ liệu mới với các phát hiện trước đây, các nhà nghiên cứu ước tính toàn bộ khu vực của nền văn minh Aquiry có thể chứa hơn 20.000 công trình.

Điều từng được xem là những khoảng rừng gần như nguyên sơ thực chất có thể chứa dấu tích của một cảnh quan đã được con người tổ chức và biến đổi trong nhiều thế kỷ.

Aquiry là ai?

Aquiry không phải tên mà cư dân cổ đại để lại cho chúng ta. Đây là tên do nhóm nghiên cứu sử dụng để chỉ nền văn minh được nhận diện qua mạng lưới các công trình đất ở Tây Nam Amazon.

Các bằng chứng hiện có cho thấy những cộng đồng này tồn tại trong khoảng từ 600 năm trước Công nguyên đến khoảng năm 850. Họ không tạo ra một thành phố duy nhất mà hình thành một mạng lưới nhiều trung tâm nghi lễ và cộng đồng có quy mô khác nhau.

Các trung tâm thường có những hình dạng hình học rất rõ ràng. Một số được liên kết bởi đường thẳng, cho thấy cảnh quan có thể đã được quy hoạch thay vì phát triển hoàn toàn tự phát.

Những “địa hình” này có thể dùng để làm gì?

Chức năng chính xác của từng công trình không giống nhau và vẫn đang được nghiên cứu. Tuy nhiên, nhiều trung tâm lớn có những đặc điểm phù hợp với hoạt động cộng đồng, nghi lễ hoặc chính trị.

• Các hào và bờ đất tạo thành những không gian hình học lớn.
• Đường thẳng nối các công trình có thể hỗ trợ việc di chuyển giữa các trung tâm.
• Một số khu vực có dấu hiệu phù hợp với không gian tụ họp và nghi lễ.
• Các cộng đồng xung quanh có thể đã kết hợp trồng trọt với quản lý thảm thực vật rừng.

Vì vậy, gọi chúng đơn giản là “geoglyph” có thể chưa thể hiện đầy đủ ý nghĩa. Đây là những công trình đất quy mô lớn, có thể là một phần của hệ thống xã hội và cảnh quan được tổ chức rất có chủ đích.

Một xã hội lớn hơn chúng ta từng nghĩ

Một trong những kết quả đáng chú ý nhất của nghiên cứu là quy mô dân số được suy ra từ mạng lưới công trình. Dựa trên lượng lao động cần thiết để xây dựng và duy trì các công trình, kết hợp với dữ liệu về các khu định cư và mô hình mật độ dân cư, nhóm nghiên cứu ước tính dân số Aquiry vào thời kỳ đỉnh cao có thể nằm trong khoảng 1,25–3 triệu người.

Đây là một ước tính mô hình hóa, không phải con số được đếm trực tiếp từ khảo cổ học. Nhưng ngay cả khi nằm ở phần thấp của khoảng ước tính, nó vẫn cho thấy các xã hội Amazon tiền Colombo có thể đạt quy mô và mức độ tổ chức lớn hơn nhiều so với hình ảnh cũ về những nhóm cư dân nhỏ sống rải rác trong rừng.

Rừng Amazon không phải lúc nào cũng “hoang sơ”

Phát hiện mới cũng góp thêm bằng chứng cho một thay đổi lớn trong cách các nhà khoa học nhìn nhận lịch sử Amazon. Con người cổ đại không chỉ thích nghi thụ động với rừng mà còn có thể chủ động định hình nó.

Nghiên cứu ghi nhận sự hiện diện lâu dài của các loài cây có giá trị đối với con người trong những khu vực liên quan đến công trình. Điều này phù hợp với khả năng các cộng đồng Aquiry đã quản lý thảm thực vật, khuyến khích một số loài và tạo ra những “cảnh quan nhân sinh” tồn tại rất lâu sau khi các trung tâm cổ đại suy tàn.

Vì sao nền văn minh này biến mất?

Những dấu tích của Aquiry cho thấy một xã hội tồn tại trong khoảng một thiên niên kỷ rưỡi, nhưng các trung tâm lớn không tiếp tục phát triển theo cùng cách đến thời kỳ sau. Nghiên cứu cho rằng sự suy giảm của mạng lưới có thể liên quan đến những biến đổi xã hội, môi trường và khí hậu, nhưng dữ liệu hiện tại chưa cho phép xác định một nguyên nhân duy nhất.

Điều quan trọng là sự “biến mất” trên bản đồ khảo cổ không đồng nghĩa toàn bộ cư dân biến mất. Con người có thể di chuyển, thay đổi cách tổ chức cộng đồng hoặc sử dụng lại cảnh quan theo những hình thức khác.

LiDAR đang thay đổi khảo cổ học Amazon

Điều đặc biệt của phát hiện này không chỉ nằm ở 432 công trình mới. Nó cho thấy tiềm năng của LiDAR trong việc tìm kiếm những dấu tích vẫn còn bị rừng che phủ.

Các nhà nghiên cứu chỉ quét một phần rất nhỏ so với toàn bộ Amazon. Vì vậy, con số hơn 20.000 công trình là một phép ngoại suy có độ bất định, không phải danh sách các địa điểm đã được phát hiện. Một số khu vực có tán cây quá dày khiến laser khó tiếp cận mặt đất, trong khi những công trình nhỏ hoặc bị xói mòn có thể hoàn toàn không còn nhận dạng được.

Một Amazon cổ đại đầy những công trình chưa được biết đến?

Phát hiện về Aquiry không chứng minh rằng toàn bộ Amazon từng được phủ kín bởi các thành phố theo nghĩa hiện đại. Nó cho thấy khu rừng này từng chứa những xã hội có khả năng tổ chức không gian, xây dựng công trình đất quy mô lớn, duy trì mạng lưới giao thông và biến đổi thảm thực vật trong thời gian rất dài.

Với mỗi chuyến bay LiDAR mới, những hình dạng tưởng như không tồn tại lại hiện ra dưới tán cây. Và có thể điều quan trọng nhất mà các tia laser đang tiết lộ không phải là một “thành phố mất tích”, mà là một lịch sử lâu dài về cách con người và rừng Amazon đã cùng nhau tạo nên cảnh quan mà chúng ta nhìn thấy ngày nay.