Người Neanderthal ở Tây Ban Nha chế tác vật thể gỗ chưa có tiền lệ rõ ràng

Gỗ là một trong những vật liệu hữu ích nhất đối với con người tiền sử, nhưng cũng là thứ dễ biến mất nhất khỏi hồ sơ khảo cổ. Qua hàng chục nghìn năm, gỗ thường mục nát trước khi được chôn vùi và bảo tồn. Vì thế, những di tích hiếm hoi còn giữ được dấu tích gỗ có thể hé lộ một phần đời sống Neanderthal mà công cụ đá không thể kể hết.

Tại Abric Romaní, một di chỉ khảo cổ ở Catalonia, Tây Ban Nha, các nhà nghiên cứu đã phân tích 597 mảnh gỗ và dấu in gỗ từ 16 tầng khảo cổ, tương ứng với những lần cư trú cách đây khoảng 62.000–40.000 năm. Trong số đó có 13 vật thể được xác định là đã được con người chế tác hoặc sử dụng theo cách đặc biệt. Một vật thể nổi bật có hình dáng giống chiếc chùy, nhưng hiện chưa có cách giải thích chắc chắn về chức năng của nó.

Di chỉ đặc biệt lưu giữ dấu tích gỗ

Abric Romaní là một mái đá trú ẩn gần Capellades, thuộc vùng Catalonia. Điều kiện địa chất tại đây giúp các dấu tích thực vật được bảo tồn tốt hơn nhiều địa điểm khác. Nước giàu carbonate có thể phủ lên gỗ, tạo thành lớp travertine hoặc dấu khuôn khoáng hóa khi vật liệu hữu cơ dần phân hủy.

Nhờ vậy, các nhà khảo cổ không chỉ tìm thấy than củi hay những mảnh gỗ rời rạc, mà còn có thể nhận diện hình dáng và dấu vết gia công của một số vật thể. Chuỗi tầng khảo cổ tại địa điểm này còn cho phép so sánh cách con người sử dụng gỗ qua nhiều giai đoạn cư trú khác nhau.

Trong hồ sơ khảo cổ, gỗ thường vắng mặt không hẳn vì người tiền sử ít sử dụng nó, mà vì vật liệu này rất khó tồn tại qua hàng chục nghìn năm.

597 dấu tích cho thấy gỗ hiện diện trong đời sống thường ngày

Phần lớn mẫu vật là thân cây, cành, rễ và gỗ dùng làm nhiên liệu. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu xác định được 13 vật thể có dấu hiệu được chế tác hoặc sử dụng có chủ ý. Chúng gợi ý rằng gỗ không chỉ được đốt để sưởi ấm và nấu ăn, mà còn được biến thành công cụ, vũ khí, vật dụng và có thể cả những thành phần phục vụ không gian cư trú.

Trong số các hiện vật đáng chú ý có hai cây giáo bằng gỗ. Một cây còn dài khoảng 2,45 mét, cây còn lại bảo tồn được khoảng 1,99 mét. Hình dáng và dấu gia công của chúng phù hợp với cách diễn giải rằng người Neanderthal đã lựa chọn, tạo dáng và xử lý gỗ để làm vũ khí.

Các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận những mảnh vỏ cây bị làm phẳng, có thể từng được dùng như khay hoặc vật chứa. Một số cấu trúc bằng cành và cột gỗ có khả năng liên quan đến việc sắp xếp hoặc cải tạo nơi sinh sống, dù chức năng cụ thể của chúng chưa thể khẳng định.

Vật thể giống chiếc chùy nhưng chưa rõ công dụng

Hiện vật gây chú ý nhất được làm từ một khúc gỗ duy nhất. Nó có phần tay cầm phân biệt tương đối rõ và một đầu phình rộng, thuôn nhọn, tạo hình dáng gợi nhớ đến chiếc chùy. Trên bề mặt còn các vết xước dọc, phù hợp với quá trình cạo hoặc gọt vật liệu bằng công cụ.

Điều khiến hiện vật trở nên khác thường không phải là bằng chứng cho thấy nó có nguồn gốc bí ẩn, mà là hình dáng của nó chưa có đối chiếu khảo cổ rõ ràng. Các nhà nghiên cứu cho rằng nó có thể là một công cụ đập hoặc vật dụng phục vụ một hoạt động nào đó. Tuy nhiên, hình dạng đơn thuần chưa đủ để xác định chính xác cách sử dụng.

Những so sánh dân tộc học cho thấy vật thể tương tự có thể đảm nhiệm nhiều vai trò trong các xã hội khác nhau, kể cả vai trò xã hội hoặc biểu tượng. Nhưng đây chỉ là khả năng tham khảo, không phải bằng chứng cho thấy hiện vật Abric Romaní chắc chắn được dùng trong nghi lễ hay mang ý nghĩa tượng trưng.

Vì sao gỗ lại quan trọng với người Neanderthal?

Công cụ đá thường được bảo tồn tốt và dễ nhận diện, vì vậy chúng chiếm vị trí trung tâm trong các câu chuyện về công nghệ Neanderthal. Gỗ lại mềm hơn, dễ mục nát và hiếm khi được lưu giữ trong trầm tích. Sự chênh lệch này có thể khiến chúng ta đánh giá thấp vai trò của gỗ trong đời sống tiền sử.

Gỗ có thể được dùng làm giáo, que đào, cán công cụ, nhiên liệu, vật chứa hoặc vật liệu dựng nơi trú ẩn. Một nghiên cứu khác tại Aranbaltza, cũng ở Tây Ban Nha, từng mô tả một công cụ gỗ nhọn được cho là dùng để đào đất và có liên hệ với người Neanderthal. Những phát hiện như vậy cho thấy công nghệ gỗ có lịch sử lâu dài, dù mỗi hiện vật cần được phân tích riêng để xác định niên đại và công dụng.

Điều gì đã được xác nhận và điều gì vẫn còn là giả thuyết?

Bằng chứng tại Abric Romaní hỗ trợ kết luận rằng người Neanderthal sử dụng gỗ thường xuyên và với nhiều mục đích hơn việc làm nhiên liệu. Dấu gia công trên một số hiện vật giúp phân biệt chúng với các mảnh gỗ tự nhiên. Tuy nhiên, việc xác định chức năng chính xác của từng món đồ khó hơn nhiều.

• Có bằng chứng: di chỉ lưu giữ một tập hợp lớn gồm 597 dấu tích gỗ từ 16 tầng khảo cổ, có niên đại khoảng 62.000–40.000 năm.
• Có bằng chứng: 13 vật thể được nhận diện là đã được chế tác hoặc sử dụng có chủ ý, bao gồm các hiện vật giống giáo và vật thể có hình dáng như chùy.
• Còn chưa chắc chắn: công dụng cụ thể của vật thể giống chùy và một số vật thể có thể từng làm khay, vật chứa hoặc bộ phận cấu trúc.
• Chưa thể kết luận: vật thể có hình dáng khác thường không tự động chứng minh nó có chức năng nghi lễ hoặc biểu tượng.

Một bức tranh đầy đủ hơn về công nghệ Neanderthal

Những hiện vật bằng gỗ tại Abric Romaní không nhất thiết cho thấy Neanderthal sở hữu một công nghệ hoàn toàn khác biệt, mà cho thấy công nghệ của họ có thể đa dạng hơn những gì hồ sơ khảo cổ bằng đá thường phản ánh. Từ việc lựa chọn loại gỗ đến tạo dáng, gọt bề mặt và tận dụng vật liệu trong nhiều hoạt động, họ đã khai thác môi trường sống bằng những kỹ năng không phải lúc nào cũng để lại dấu vết lâu bền.

Vật thể giống chiếc chùy vẫn là một câu đố về công dụng, nhưng sự chưa chắc chắn ấy không làm giảm giá trị của phát hiện. Ngược lại, nó nhắc chúng ta phân biệt điều khảo cổ học quan sát được với điều chúng ta mới chỉ suy đoán. Mỗi dấu tích gỗ được bảo tồn là một cơ hội hiếm hoi để tái dựng thế giới vật chất của Neanderthal — một thế giới vốn đã biến mất phần lớn cùng với chính vật liệu mà họ từng sử dụng.