Hang động bị niêm phong 57.000 năm hé lộ dấu vết của Neanderthal

Ẩn trong thung lũng Loire ở miền trung nước Pháp, hang La Roche-Cotard từng bị các lớp trầm tích bịt kín trong hàng chục nghìn năm. Khi các nhà khảo cổ nghiên cứu những dấu vết còn lại bên trong, họ phát hiện những đường rãnh được tạo có chủ ý từ hơn 57.000 năm trước, vào thời điểm người hiện đại chưa được cho là đã đặt chân tới khu vực này.

Những dấu vết ấy không phải tranh vẽ động vật hay hình người quen thuộc. Chúng là các đường thẳng, đường cong và mô-típ hình học được tạo bằng cách kéo hoặc ấn ngón tay lên lớp vật liệu mềm phủ trên vách đá. Nghiên cứu công bố trên PLOS ONE cho rằng đây là những ví dụ rõ ràng về thiết kế trừu tượng của người Neanderthal.

Một hang động bị niêm phong tự nhiên suốt hàng chục nghìn năm

La Roche-Cotard gồm nhiều khoang nằm trong khu vực thung lũng Loire. Sau thời kỳ con người cổ đại sử dụng hang, lối vào đã bị các lớp trầm tích phủ kín. Vì thế, không gian bên trong gần như bị tách khỏi thế giới bên ngoài cho đến khi hang được phát hiện vào thế kỷ XIX và được khai quật vào đầu thế kỷ XX.

Để xác định thời điểm hang bị đóng kín, nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp phát quang kích thích quang học (OSL). Phương pháp này dựa trên tín hiệu tích lũy trong các hạt khoáng và giúp ước tính lần cuối chúng được tiếp xúc với ánh sáng trước khi bị chôn vùi. Hàng chục mẫu trầm tích từ trong và xung quanh hang đã được phân tích.

Tuổi đóng kín của hang được ước tính khoảng 57.000 ± 3.000 năm, với một giới hạn tối thiểu được nghiên cứu đặt trên 51.000 năm.

Những đường nét không giống vết động vật hay dấu ngẫu nhiên

Các dấu vết trên vách hang được gọi là finger flutings — những rãnh nông được tạo khi ngón tay di chuyển trên một lớp bề mặt mềm. Một số đường chạy song song, một số uốn lượn hoặc tạo thành các mô-típ có sự sắp xếp nhất định.

Nhóm nghiên cứu không chỉ dựa vào hình dạng để kết luận chúng do con người tạo ra. Họ kết hợp phân tích khảo cổ, dấu vết học và các thí nghiệm tái tạo. Kết quả cho thấy sự phân bố của các rãnh không phù hợp với những dấu vết ngẫu nhiên do động vật hoặc các quá trình tự nhiên khác tạo nên.

Đáng chú ý, các dấu được tạo trên một lớp bề mặt rất mỏng và dễ tổn thương. Một số mô-típ cho thấy người tạo ra chúng đã cố ý giữ lại những phần của lớp phủ thay vì cào xóa toàn bộ bề mặt. Điều này củng cố cách diễn giải rằng các đường nét là kết quả của những cử chỉ có chủ đích.

Vì sao các nhà khoa học cho rằng đó là tác phẩm của Neanderthal?

Đây là phần quan trọng nhất của phát hiện. Nếu những đường khắc được tạo trước khi hang bị niêm phong khoảng 57.000 năm trước, chúng phải có tuổi ít nhất tương đương với thời điểm đó.

Bên trong La Roche-Cotard còn có các công cụ đá thuộc truyền thống Mousterian. Tại Tây Âu, loại công cụ này gắn rất chặt với người Neanderthal. Quan trọng hơn, thời điểm hang bị đóng kín sớm hơn đáng kể so với mốc người Homo sapiens xuất hiện phổ biến ở khu vực Tây Âu theo khung niên đại được sử dụng trong nghiên cứu.

Từ chuỗi bằng chứng đó, nhóm nghiên cứu kết luận rằng các dấu khắc nhiều khả năng được tạo bởi Neanderthal. Nghiên cứu mô tả chúng là những ví dụ rõ ràng về thiết kế trừu tượng của Neanderthal.

Những bằng chứng chính

• Hang bị các lớp trầm tích đóng kín trong khoảng 57.000 năm trước.
• Các dấu trên vách có cấu trúc và sự sắp xếp không phù hợp với vết tự nhiên ngẫu nhiên.
• Các thí nghiệm cho thấy chúng có thể được tạo bằng thao tác ngón tay trên lớp bề mặt mềm.
• Các công cụ đá trong hang thuộc truyền thống Mousterian, vốn gắn với Neanderthal ở Tây Âu.
• Không có bằng chứng cho thấy người hiện đại đã tiếp cận hang sau thời điểm nó bị niêm phong.

Đây có phải là “chữ viết” của Neanderthal?

Không thể nói như vậy. Các nhà nghiên cứu xác định được tính có chủ ý của những dấu khắc, nhưng không biết chúng có ý nghĩa gì đối với người tạo ra chúng.

Các mô-típ ở La Roche-Cotard không thể hiện rõ người, động vật hay cảnh vật như nhiều tác phẩm nghệ thuật thời kỳ sau. Chúng thuộc dạng hình học hoặc phi hình tượng. Vì vậy, việc gọi chúng là một “ngôn ngữ” hay “chữ viết” sẽ vượt quá những gì bằng chứng hiện có cho phép.

Điều mà phát hiện cho thấy chắc chắn hơn là Neanderthal có khả năng tạo ra những dấu vết hình học có tổ chức trên một bề mặt cố định trong hang. Đây là một mảnh ghép quan trọng trong cuộc tranh luận về khả năng nhận thức và hành vi biểu tượng của họ.

Neanderthal không chỉ biết chế tạo công cụ

Trong nhiều thập kỷ, hình ảnh phổ biến về Neanderthal thường tập trung vào việc săn bắt, chế tạo công cụ và thích nghi với khí hậu lạnh. Những phát hiện tại La Roche-Cotard góp phần mở rộng bức tranh đó.

Các nghiên cứu khác cũng từng ghi nhận ở Neanderthal việc sử dụng sắc tố, thu thập vật thể có hình dạng đặc biệt và tạo ra những dấu khắc. Tuy nhiên, không phải mọi phát hiện đều được giới khảo cổ diễn giải giống nhau, và ý nghĩa biểu tượng của nhiều hiện vật vẫn còn tranh luận.

Một phát hiện nhỏ nhưng thay đổi cách nhìn về một loài người đã tuyệt chủng

La Roche-Cotard không chứa một bức tranh khổng lồ hay một công trình phức tạp. Giá trị của nó nằm ở những đường nét rất nhỏ trên vách đá. Chúng cho thấy một nhóm Neanderthal từng bước vào một không gian dưới lòng đất, chạm vào lớp bề mặt mềm của vách hang và để lại những mô-típ có cấu trúc — sau đó hang bị đóng kín và bảo tồn dấu vết ấy qua hàng chục nghìn năm.

Điều các nhà khoa học chưa thể giải đáp là những đường nét đó có ý nghĩa gì. Chúng có thể liên quan đến hoạt động biểu tượng, giao tiếp, nghi thức hoặc một hành động mà chúng ta chưa có cách hiểu tương đương. Nhưng chính khoảng trống này khiến La Roche-Cotard trở nên đặc biệt: nó không chỉ cho thấy Neanderthal có thể tạo ra dấu vết trừu tượng, mà còn nhắc chúng ta rằng đời sống tinh thần của những người họ hàng tiến hóa đã tuyệt chủng có thể phức tạp hơn nhiều so với hình dung trước đây.